Niezbędnik

Symbolika Bożogrobców

Przedstawiając symbolikę Bożogrobców należy opisać przede wszystkim ich ubiór. Duchowna linia Zakonu, Canonici Regulares Custodes Sanctissimi Sepulchri Hierosolymitani, czyli Kanonicy Regularni Stróże Świętego Grobu w Jerozolimie, jako że byli zakonem, nosili habity. O średniowiecznych habitach Bożogrobców - Kanoników nie wiemy za dużo z powodu nikłej ilości materiałów źródłowych, które poruszałyby ten temat. Reguła Św. Augustyna, którą Zakon przyjął w 1114 r. na temat ubioru zakonników mówi niewiele. Prawdopodobnie pierwotnie był on podobny do stroju innych zakonów i składał się z: tuniki, kaptura, płaszcza i paska zakonnego - cingulum. Później kanonicy na czarną tunikę zakładali komżę lub lnianą rokietę.

W Polsce, na mocy decyzji papieża Leona X, Bożogrobcy otrzymali prawo noszenia rokiet w 1520 r. Papież Grzegorz XIII w drugiej połowie XVI w., pozwolił im nosić na rokietę czarny mantolet (kolor czarny symbolizował skromność), czyli rodzaj płaszczyka bez rękawów, który wdziewali młodzi księża i klerycy zakonni oraz mucet, czyli rodzaj peleryny sięgającej do łokci, którą nosili przełożeni zakonni.

Szaty zakonne Bożogrobców (XIX w.)

 

Franciszek Chodowicz – prepozyt przeworski, obraz nieznanego artysty (XVIII w.) Fragment obrazu z kościoła w Leżajsku ( fot. Arkadiusz Bednarczyk)

Bożogrobiec
(Rekonstrukcja stroju z XIII w.)

Charakterystycznym znakiem Bożogrobców był czerwony krzyż patriarchalny, który wygląda jak krzyż łaciński z jedną dodatkowo, krótszą poprzeczką, powyżej, która ma symbolizować deskę z literami INRI (tłum. Jezus Nazarejczyk Król Żydowski), umieszczony na krzyżu nad głową Chrystusa. Według legendy miał powstać po śmierci Chrystusa, wtedy to Matka Boska palcem umoczonym we krwi Chrystusa zdjętego z krzyża zaznaczyła na białej szacie apostoła Jakuba Młodszego dwa krzyże jeden pod drugim i oznajmiła mu, że będzie strzegł Grobu jej Syna. Należy podkreślić, że powyższy krzyż nosiły także Kanoniczki Grobu Bożego, których początku należy szukać od 1114 roku.

Krzyż patriarchalny

Krzyż patriarchalny na trumnie (bazylika bożogrobców w Przeworsku
Fot. J. Motyka)

Krzyż taki nosili Bożogrobcy na płaszczu lub na szacie wierzchniej z lewej strony. Symbolizował on więź między Grobem Świętym i jego duchowieństwem.

Chorzowskie Bractwo Rycerskie Bożogrobców
(Pierwszy Festiwal Nauki w Chorzowie 2009 r.)

Symbolem zaś zakonu rycerskiego - Fratres Cruciferi Dominici Sepulchri Hierosolymitani był natomiast czerwony krzyż jerozolimski, czyli duży wzmocniony krzyż, w którego rogach znajdują się cztery małe krzyże. Symbol ten nawiązywał do herbu Królestwa Jerozolimskiego (krzyż pięciokrotny złoty), który miał zostać nadany przez Gotfryda de Bouillon, założyciela zakonu. Dlatego też nazywany był krzyżem jerozolimskim lub krzyżem Gotfryda z Bouillon. Sam Gotfryd miał nosić krzyż koloru złotego na srebrnym tle, który jest symbolem niewymiernych wartości cierpień Chrystusa.

Krzyż jerozolimski

W starym Statucie Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie wydanym przez Antonio Regnaulta w Lyonie, 1573 roku, art. 3 czytamy ponadto, że powyższe Święte Krzyże przypięli sobie dla uczczenia Drogi Krzyżowej Naszego Pana Jezusa Chrystusa i z szacunku dla Ojca Świętego i Stolicy Apostolskiej, ze względu na posłuszeństwo Zastępcy Bożemu na ziemi, a także Biskupom wielkiego miasta Rzymu, (...) na cześć pięciu ran Naszego Pana Jezusa Chrystusa, by zgodnie występować przeciw niewierzącym oraz by wyróżniono nas i nasz chrześcijański lud, tak żywy, jak i umarły, w krajach zamieszkałych przez niewierzących. (...) chcieliśmy, aby wspomniane czerwone krzyże - przypominające rany zadane Naszemu Panu Jezusowi Chrystusowi - były noszone przez Kawalerów Zakonu. Wielu rycerzy odznaczyliśmy, aby wyróżniali się tymi krzyżami mogli być przeznacz rozpoznani (...) w razie gdyby odłączyli się od oddziału lub nie mieli możliwości pozostać w służbie wojskowej. Ciekawy obraz Rycerza Grobu Świętego można znaleźć w dziewietnastowiecznej pracy J. K. Wietza, P. Bohmanna, Rys historyczny zgromadzeń zakonnych obojga płci wraz z rycerskimi zakonami i orderami państw, co ukazują poniższe ryciny:

Rycerz Grobu Świętego (rycina z XIX w.) Rycerz Grobu Świętego (Rekonstrukcja współczesna - Kościół św. Jadwigi - Chorzów 2010 r.)

 

Z powodu nikłych materiałów źródłowych niewiele możemy powiedzieć o stroju takiego zakonnika – rycerza. Zapewne posiadał on białą tunikę i płaszcz. Kolor biały symbolizował, bowiem czystość serca, czystość samego Boga. Płaszcz nie tylko chronił rycerza od chłodu i zimna, ale był pewnym symbolem jak twierdził ks. Krzysztof Bąk, siły, szlachetnego rodu i nadawał on osobie go noszącej określony status. Płaszcz zakonu rycerskiego w Jerozolimie z rozpoznawalnym krzyżem przemawiał z dużej odległości do pielgrzymów chrześcijańskich, - że tam znajdą ochronę, tam przy tym płaszczu ochronią ich przed saracenami, przed głodem, przed chorobą, przed śmiercią z pragnienia.
Obecnie członkowie Zakonu Rycerskiego Świętego Grobu Bożego posiadają płaszcze krojone z pełnego koła, z białego płótna w odcieniu kości słoniowej sięgające 10 cm poniżej kolana, na którym jest haftowany szkarłatny krzyż Gotfryda z Bouillon - 25 centymetrowy po lewej stronie. Kolejnym elementem charakterystycznym dla Bożogrobców jest ich liturgia kultywowana szczególnie w kościołach zakonnych i duchowość zakonna związana z Grobem Świętym. Łączyła ona tradycje jerozolimskie z formami liturgicznymi, które krzyżowcy przenieśli do Ziemi Świętej ze swych krajów ojczystych. Koncentrowała się ona przede wszystkim wokół ostatnich dni życia. Główną uroczystością obchodzoną przez Zakon było święto Grobu Chrystusa, przypadające w drugą niedzielę po Wielkanocy. Niektórzy znawcy polskich zwyczajów liturgicznych wiążą z Bożogrobcami upowszechnienie się w Polsce budowy tzw. Wielkopiątkowego Grobu Pańskiego. Swoją posługę uważali za kontynuację straży, którą Aniołowie sprawowali nad Bożym Grobem po Zmartwychwstaniu ukrzyżowanego Chrystusa. Dlatego też każda ze świątyń związanych z Zakonem posiadała również architektoniczną kopię Grobu Bożego.

Członkowie Chorzowskiego Bractwa Rycerskiego przy Grobie Bożym w Miechowie (fot. 2010 r.)

Ważnym świętem zakonnym był dzień 15 lipca, w którym to dniu zdobyto Jerozolimę przez wojska I wyprawy krzyżowej, zamieniony później na święto poświęcenia kościoła Grobu Chrystusa. Istotnym elementem tożsamości Bożogrobców były działające przy ich kościołach Bractwa Grobu Bożego. W Polsce działały szczególnie aktywnie w XVII i XVIII wieku a przynależność do bractwa w Miechowie związana była z tzw. orderem miechowskim.

Bibliografia:
Ks. K. Bąk, Do Grobu po nadzieję, Katowice 2010.
S. Kozak, J. Polaczek, Bazylika Kolegiacka p.w. Ducha Świętego i Kanonia Bożogrobców w Przeworsku. Przemyśl - Przeworsk 2006.
Ordo Equestris Sancti Sepulcri Hierosolymitani, Katowice
M. Gawlik, Habit i strój Bożogrobca, [w:] Praca dyplomowa, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Kraków 2010.
J. K. Wietz, P. Bohmann, Rys historyczny zgromadzeń zakonnych obojga płci wraz z rycerskiemi zakonnami i orderami państw, Warszawa 1848. Zwierzchnictwo w Polsce Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie, pod red. U. Przymus, Katowice 2008.

 
2012 © Chorzowskie Bractwo Rycerskie Bożogrobców